تبلیغات
مهاجر - کرامت انسان از دیدگاه قرآن 2
مهاجر
صفحه نخست       پست الکترونیک          تماس با ما              ATOM            طراح قالب
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من

کرامت انسان ازدیدگاه قرآن

نفی نگرش طبقاتی

قسمت دوم 

 

3. نفى نگرش طبقاتى

قرآن براى حفظ كرامت انسان، نگرش طبقاتى را نفى مى كند و آن را با كرامت انسان ناسازگار مى داند و همواره توصیه مى كند كه انسان از این نگرش دست بشوید. در بحث هاى قبلى گفتیم كه رسول خدا(ص) به یهودیان و مسیحیان پیشنهاد كرد كه: (بیایید همدیگر را به جاى خدا ارباب نگیریم)[13]. نظام ارباب و رعیتى، زاییده نگرش طبقاتى است. در این نگرش، بعضى بر بعض دیگر برترى دارند و باید در خدمت آن بعض قرار گیرند. در این روش، عزّت انسان سركوب و لگدمال مى شود و همواره عدّه اى از مردم خودشان را در برابر عدّه اى دیگر خوار و كوچك مى بینند.

در جزیرة العرب و در فرهنگ بومى آنجا چنین نگرشى شایع بود و این نگرش آن قدر عمیق و گسترده بود كه حتى آداب عبادى را هم در بر مى گرفت. با دقّت در بعضى از آیات چنین به دست مى آید كه در ذهن پاره اى از اشراف كه مسلمان شده بودند، این باورها همچنان ریشه داشت و قرآن در بسیارى از موارد، آنها را مطرح و یادآورى كرده است؛ از جمله آنكه در آداب برگزارى مراسم حج، اشراف در عرفات از منطقه اى كه توده مردم حركت مى كردند، حركت نمى كردند و این را بر خلاف شأن خود مى دانستند. قرآن به آنان تذكر مى دهد كه این قبیل بینش هاى طبقاتى را كنار بگذارید و مى گوید: (ثم افیضوا من حیث افاض الناس و استغفروا الله إن الله غفور رحیم؛ پس از همان جایى كه [انبوه] مردم روانه مى شوند، شما نیز روانه شوید و از خداوند آمرزش خواهید كه خدا آمرزنده مهربان است)[14]

در جامعه طبقاتى، توده هاى انسانى به عنوان افراد پست و رذل به شمار مى آیند و یكى از عوامل گریز اشراف از پذیرش دین الهى، آن بود كه همان توده ها به این دین ها روى مى آوردند. قرآن نگرش جامعه اشرافى و طبقاتى را به موضوع دین باورى توده ها چنین گزارش مى كند: (قالوا أنؤمن لك و اتبعك الأرذلون؛(قوم نوح) گفتند: آیا به تو ایمان بیاوریم و حال آنكه فرومایگان از تو پیروى كرده اند؟[15]. و نیز فرمود: (فقال الملأ الذّین كفروا من قومه ما نریك الاّ بشراً مثلنا و ما نریك اتّبعك الاّ الذین اراذلنا بادى الرأى و ما نرى لكم علینا من فضل بل نظنُّكم كاذبین؛ پس سران قومش كه كافر بودند، گفتند: ما تو را جز بشرى مثل خود نمى بینیم و جز فرومایگان ما، آن هم نسنجیده، نمى بینیم كسى تو را پیروى كرده باشد، و شما بر ما امتیازى ندارید، بلكه شما را دروغگو مى دانیم)[16].

این نوع نگرش طبقاتى با كرامت و شرافت انسان ها ناسازگار است و ادیان معمولاً با این نگرش مواجه مى شدند و به همین جهت، معمولاً پیروان نخستین ادیان الهى، توده هاى محرومى بودند كه در سایه نگرش طبقاتى، كرامت انسانى آنان خرد شده بود و در دین الهى بازیابى آن كرامت را مى جستند.

این جریان در مورد دین اسلام تبلورى روشن تر داشت؛ زیرا اسلام در جامعه اى پا به عرصه گذاشت كه نگرش طبقاتى، لایه ها و رنگ هاى مختلف داشت. در این جامعه اهل كتاب خودشان را جمع برگزیده خدا مى دانستند و دیگران را به حساب نمى آوردند.

قرآن در چندین مورد به این موضوع اشاره مى كند و آن را پندارى واهى شمرده، بر آن مهر بطلان مى نهد و با بیان عدم اعتماد آنان به پیامدهاى چنین باورى، نادرستى آن را نشان مى دهد و به عنوان نمونه، مى توان آن را در سوره بقره آیات 94 تا 96 و سوره جمعه آیه 6 مطالعه كرد. برتر پندارى اهل كتاب چنان بود كه بنابر گزارش قرآن، آنان به خود حق مى دادند كه در امانت ساكنان غیر اهل كتاب جزیرة العرب خیانت بورزند؛ چون آنان را طبقه پست تلقى مى كردند. در این مورد قرآن از قول بعضى از اهل كتاب چنین مى آورد: (… ذلك بأنهم قالوا لیس علینا فى الاعیین سبیل…؛ این بدان سبب است كه آنان گفتند: در مورد كسانى كه كتاب آسمانى ندارند، بر زیان ما راهى نیست)[17]. افزون بر این، مشركان هم بر پایه قبایل، عضو اصلى و وابسته، آزاد و برده سفید و سیاه، عرب و غیرعرب، زن و مرد و مانند آن طبقه بندى مى شدند. این نگرش ها و رفتارهاى طبقاتى با كرامت انسانى منافات داشت و اسلام با فرو ریختن این قبیل تقسیم بندى ها، كرامت هاى افراد سركوب شده را باز گرداند.

 

4. نفى رفتارهاى كرامت سوز

قرآن براى حفظ كرامت انسان در جامعه، هر نوع رفتارى را كه موجب از بین رفتن كرامت افراد مى شود، نفى مى كند. گر چه بخش قبلى هم تا حدودى در زیر این عنوان جاى مى گیرد، اما هدف در این بخش توجه به رفتارهاى فردى است و شاید همین تفاوت این دو بخش باشد. در این بخش به شمارى از این رفتارها اشاره كرده، توصیه قرآن را یادآور مى شویم.

الف) منت گزارى

 

تردیدى نیست كه در جوامع بشرى همواره عده اى نیازمند پیدا مى شوند و افراد برخوردار باید به گونه اى نیاز افراد ندار را برآورده كنند. چگونگى برآوردن نیاز آنان بسیار حائز اهمیت است: مى تواند همراه منّت و تحقیر باشد و مى تواند با حفظ كرامت و شخصیت. كسانى كه برآوردن نیاز دیگران را به عنوان ابزار بهره ورى فزون تر از جامعه تلقّى مى كنند، معمولاً آن را به گونه اى انجام مى دهند كه موجب تحقیر و خوارى كمك گیرنده مى شود. این افراد با مسئله كمك رسانى به دیگران به عنوان ابزار تجارى برخورد مى كنند و قصد داد و ستد دارند. اینان در برابر اندك چیزى كه به نیازمند مى دهند، مقبولیّت و آوازه دارى در بین دیگران را مى جویند. این مقبولیت، گاه به خودى خود هدف است و موجب رضایت و خشنودى فرد مى گردد و گاه زمینه ساز بهره مندى فزون تر از امكانات جامعه و سوء استفاده از اعتماد و خوش بینى و خوش باورى افراد جامعه مى شود و این هدف مورد توجه كمك كننده است. هر دو این هدف مذموم هستند، اما پیداست كه نوع دوم زشت تر و از نگاه خردمندانه منفورتر است. متأسفانه از زمانى كه جلب اعتماد دیگران به عنوان یكى از مقوله هاى مؤثر در تجارت و كسب سود مطرح شده است، كمك رسانى و یارى به دیگران به شیوه مذموم تر، رونق فزون ترى یافته است. از نگاه قرآنى این قبیل كمك رسانى مذموم و مورد نكوهش است و دستاورد معنوى آن را به طور كلى از بین مى برد. قرآن كریم به این موضوع اهمیت ویژه اى داده است؛ زیرا پیوند جدّى با كرامت و شخصیت انسانى دارد. ما در اینجا ترجمه چندین آیه متوالى را كه مربوط به همین امر است، با همه طولانى بودن نقل آن، یاد مى كنیم: (مثل [صدقاتِ] كسانى كه اموال خود را درراه خدا انفاق مى كنند، همانند دانه اى است كه هفت خوشه برویاند كه در هر خوشه اى صد دانه باشد، و خداوند براى هر كسى كه بخواهد، چند برابر مى كند و خداوند گشایشگر داناست* كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى كنند، سپس در پى آنچه انفاق كرده اند، منّت و آزارى روا نمى دارند، پاداش آنان برایشان نزد پروردگارشان [محفوظ] است و بیمى بر آنان نیست و اندوهگین نمى شوند* گفتارى پسندیده [در برابر نیازمندان] و گذشت [از اصرار و تندى آنان] بهتر از صدقه اى است كه آزارى به دنبال داشته باشد و خداوند بى نیاز بردبار است)[18].

نكته ظریف در این آیه كه به بحث ما پیوند استوار مى بخشد، آوردن منّت و آزار در كنار هم است. این آیات به روشنى بیانگر آن است كه منّت گذارى به نیازمند، آزار شدن او را در پى دارد؛ زیرا شخصیت و كرامت او را زیر سؤال مى برد و او را خرد مى سازد. شخصیت و كرامت انسان بسیار والاتر از آن است كه در برابر برآورده شدن نیازى از بین برود و اگر بناست شخصیت و كرامت نیازمند در برابر لقمه نانى از بین برود، بهتر آن است كه از این بخشش صرف نظر شود و به تعبیر مثل معروف، عطاى آن به لقایش بخشیده شود.

آیه اخیر به روشنى توضیح مى دهد كه گفتار پسندیده كه نشانه اهمیت كرامت فرد نیازمند است، از برآورده كردن نیاز او به همراه آزار شخصیت او بهتر است. این آیه حتى افرادى را هم مورد توجه قرار داده است كه بى توجه به حفظ شخصیت خود براى برآورده شدن نیاز خودشان پافشارى و گاه تندى مى كنند.مخاطبان آیه موظّف هستند، شخصیت این افراد را هم محترم شمارند و در برابر آنان به تندى نگرایند و سخنى نگویند كه كرامت آنان را از بین ببرد، بلكه با گذشت و عزّت نفس، به حفظ كرامت درخواست كننده بپردازند.

آیه هاى بعدى این سوره نیز براى تبیین همین مسئله است و مى فرماید: (اى كسانى كه ایمان آورده اید، صدقه هاى خود را با منّت و آزار باطل نكنید؛ مانند كسى كه مالش را براى خودنمایى به مردم، انفاق مى كند و به خدا و روز بازپسین ایمان ندارد. پس مثل او همچون مثل سنگ خارایى است كه بر روى آن، خاكى [نشسته] است، و رگبارى به آن رسیده و آن [سنگ] را سخت و صاف بر جاى نهاده است. آنان [= ریاكاران] نیز از آنچه به دست آورده اند، بهره اى نمى برند، و خداوند، گروه كافران را هدایت نمى كند.[19]. قرآن در این آیه به طور صریح فرمان مى دهد كه صدقه هاى خود را با منت و آزار توأم نسازید و براى خودنمایى انفاق نكنید؛ زیرا چنین صدقاتى هیچ بهره اخروى و معنوى ندارد و در واقع تلف شدن مال است؛ چون در برابر احسان و انفاق، ضربه هولناكى بر او زده شده و شخصیت و كرامت وى نابود گشته است.

در آیه بعد نقطه مقابل این گونه انفاق را چنین توضیح مى دهد: (و مثل [صدقات] كسانى كه اموال خویش را براى طلب خشنودى خدا و استوارى روحشان انفاق مى كنند، همچون مثل باغى است كه بر فراز پشته اى قرار دارد[كه اگر] رگبارى بر آن برسد، دو چندان محصول برآورد، و اگر رگبارى هم بر آن نرسد، باران ریزى [براى آن بس است]، و خداوند به آنچه انجام مى دهید، بیناست* آیا كسى از شما دوست دارد كه باغى از درختان خرما، انگور داشته باشد كه از زیر آنها نهرها روان است،و براى او در آن [باغ] از هر گونه میوه اى باشد و در حالى كه به او پیرى رسیده و فرزندان خردسال دارد، [ناگهان] گردبادى آتشین بر آن [باغ] زند و بسوزد؟ این گونه، خداوند آیات [خود] را براى شما روشن مى گرداند، باشد كه شما بیندیشید)[20]. در این آیات با توجه به ذهنیت مردم مدینه كه بیشتر آنها كشاورز بودند، به تبیین ارزش صدقه پرداخته شده است.

این تفاوت ژرف بین صدقه بى منّت و با منّت كه از بهره دهى كامل به زیان دهى كامل مى رسد، بیانگر اهمیت و ارزش قدر و كرامت انسان از نگاه خداوند است. خداوند متعال نه تنها در چگونگى رفع نیاز انسان ها، بلكه در نوع كمك انسان به دیگرى نیز به مقوله حفظ كرامت انسان توجه ویژه مى كند. به این آیه بنگرید: (یا ایها الذین آمنوا انفقوا من طیبات ما كسبتم و مما اخرجنا لكم من الأرض و لا تیمّموا الخبیث منه تنفقون و لستم بآخذیه الاّ ان تغمضوا فیه و اعلموا ان الله غنیّ حمید؛ اى كسانى كه ایمان آورده اید، از چیزهاى پاكیزه اى كه به دست آورده اید، و از آنچه براى شما از زمین برآورده ایم، انفاق كنید، و در پى ناپاكى آن نروید كه [از آن] انفاق كنید؛ در حالى كه آن را [اگر به خودتان مى دادند] جز با چشم پوشى [و بى میلى] نمى گرفتید، و بدانید كه خداوند، بى نیازِ ستوده است)[21]. در این آیه انفاق چیزهاى بى ارزش و تحقیرآمیز، نكوهش شده است. هیچ كسى دوست ندارد كه با گرفتن چیزهاى بى ارزش به عنوان صدقه و یا كمك، شخصیت و كرامت خود را زیر پا بگذارد. در این آیه از همین مسئله روانى بهره گرفته و وجدان انفاق كننده به داورى فرا خوانده شده است كه نیك بنگر كه اگر كسى به تو چنین چیزى بدهد و شخصیت تو را نابود كند، چقدر موجب آزردگى و ناخشنودى ات مى گردد؟ اینحالت در دیگران هم وجود دارد و همگى مى خواهند كرامت و شخصیتشان با این برخوردهاى توهین آمیز، مورد تجاوز قرار نگیرد.

این آیات متوالى كه به مقوله انفاق مى پردازند، حفظ كرامت انسانى نیازمندان جامعه را در نظر دارد و مى خواهد نوعى امنیّت شخصیتى به نیازمندان بدهد؛ چیزى كه در جوامع انسانى و به ویژه در بین مسلمانان، كمتر بدان توجه مى شود.

.[13] سوره آل عمران آیه  64

 .[14] سوره بقره آیه  199

 .[15] سوره شعراء آیه  17

 .[16] سوره هود آیه 27

 .[17] سوره آل عمران آیه  75

 .[18] سوره بقره آیه  263 ـ 261

 .[19] سوره بقره آیه  264

 .[20] سوره بقره  آیه  256 ـ 266

 .[21] سوره بقره  آیه 267





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
          
پنجشنبه 16 آذر 1391
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 02:48 ق.ظ
Nice blog here! Also your web site loads up very fast!
What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host?
I wish my site loaded up as quickly as yours lol
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی